Jan Kwiatkiewicz

 

Jan Kwiatkiewicz - autor najstarszego zabytku typograficznego w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu.

 

O „podmiocie sprawczym” słów kilka

 

     Jan Kwiatkiewicz urodził się prawdopodobnie w województwie sandomierskim. Był jezuitą, pisarzem ascetycznym, lecz na kartach historii najbardziej zapisał się jako teoretyk wymowy [1].

     Według Bronisława Natońskiego Kwiatkiewicz urodził się 27 grudnia 1629 roku, jednak w opracowaniach możemy spotkać również rok 1630 [2]. Ciągle podróżował, nigdzie nie zagrzewał miejsca na dłużej, jednakże w jego życiu trzy miasta zajmowały szczególne miejsce: Jarosław, Kalisz oraz Kraków. Jako niespełna szesnastoletni chłopak wstąpił do zakonu jezuitów w Krakowie (24 XII 1645). Dwa lata później rozpoczął studia pedagogiczne w Sandomierzu, a od 1648 do 1651 roku studiował filozofię scholastyczną w Kaliszu. Kolejne trzy lata nauczał gramatyki i poetyki m. in. we wspomnianym Kaliszu, a także Brześciu nad Bugiem i Lublinie. W latach 1654 – 1655 zdobył wykształcenie teologiczne [3].

Od roku 1658 aż do śmierci zaangażowany był w działalność dydaktyczną, w licznych miastach wykładał retorykę. W latach 1658 – 1659 oraz 1662 – 1663 nauczał we Lwowie, w latach 1660 – 1662 w Jarosławiu i Kaliszu, a w latach 1663 – 1666 także w Lublinie. W tym samym roku wrócił do Sandomierza, gdzie wykładał filozofię i matematykę, a następnie udał się do Kalisza, gdzie nauczał etyki. Miał szansę osiągnąć tytuł profesora teologii, jednak zrezygnował z tego zaszczytu na rzecz objęcia kierownictwa nad studium pedagogicznym polskiej prowincji zakonnej, gdzie w latach 1669 – 1676 zajmował się przygotowywaniem nowych kadr nauczycielskich - głównie do klas poetyki i gramatyki. W latach 1677 – 1680 (oraz w roku 1690) pełnił funkcje instruktora młodszych braci zakonnych w Jarosławiu. 8 kwietnia 1681 roku powołano go na stanowisko rektora kolegium w Sandomierzu, a w latach 1684 – 1690 ponownie przeniósł swoje działania do Kalisza jako profesor teologii polemicznej i moralnej.


     Od 1696 do 1700 roku pełnił funkcję rektora kolegium Najświętszej Maryi Panny w Jarosławiu, a także dwukrotnie (w latach 1693 – 1696 oraz 1700 – 1703) obejmował urząd prepozyta domu profesorów św. Barbary w Krakowie. Zmarł w Krakowie 23 marca 1703 roku, w wieku 73 lat [4].

Drukarnia kaliska – miejsce wytłoczenia dzieła

 

     O jezuitach kaliskich mówić można od około 1581 roku, kiedy to z inicjatywy prymasa Stanisława Karnkowskiego zostali sprowadzeni do Kalisza.  Wystawił on dwa dokumenty erekcyjne dla kolegium opatrzone datami 30 IV 1583 oraz 30 IV 1586, a także był inicjatorem powstania biblioteki kolegialnej. W roku 1584 jezuici przejęli szkoły: kolegiacką i parafialną, jednocześnie przeistaczając je w szkoły elementarne z zamierzeniem przygotowywania uczniów do klasy gramatykalnej. Także na mocy dokumentu erekcyjnego z 1586 roku otworzyli w 1593 roku seminarium, które prowadzili przez blisko 28 lat. Czasy świetności dla zakonu w Kaliszu utrzymywały się tak długo, jak żył prymas Karnkowski. Po śmierci prymasa, która nastąpiła w 1603 roku, jego następcy uznawali działanie kolegium jezuitów, niemniej nie szło to w parze z troską o nie [5].

     Przypuszcza się, iż drukarnia kaliska swą działalność rozpoczęła w 1633 roku, a wraz z rozwiązaniem Towarzystwa Jezusowego w 1773 przeszła pod rządy Komisji Edukacji Narodowej. Do takiego wniosku badacze dochodzą dzięki analizie typograficznej dzieł sygnowanych przez jezuitów, która pozwala stwierdzić, że pochodzą one z tej samej oficyny, będącej wcześniej w posiadaniu Jana Wolraba II  (w latach 1603 – 1605), oraz Wojciecha Gedeliusza (od 1605 do 1632 roku). Władze zwierzchnią nad oficyną posiadał rektor, zaś pierwsze zachowane i opatrzone przez jezuitów teksty pochodzą z roku 1636. Stały lokal oficyna otrzymała w 1644, jednakże do 1697 funkcjonowała bez przywileju ogólnego.  Dopiero za sprawą króla Augusta II Mocnego otrzymała go 19 XI 1697 roku. Dzięki niemu drukarnia kaliska pod względem korzyści była na równi z drukarniami królewskimi, a także przywilej ów zabraniał innym typografom drukowania dzieł autorów jezuickich pod karą konfiskaty całego nakładu oraz grzywną 500 złotych węgierskich [6]. Prócz przywileju ogólnego drukarnia otrzymywała także tzw. przywileje specjalne odnoszące się do konkretnych pozycji lub grup piśmienniczych [7]

     Sama produkcja oficyny wyglądała różnie i uzależniona była głównie od obecnej sytuacji gospodarczo - politycznej. Zdarzały się przestoje sięgające niekiedy kilkunastu miesięcy, spowodowane epidemiami, wojnami oraz brakiem fachowców. Dobrze obrazują to dane dotyczące okresu 1655 – 1664 (czyli okres potopu szwedzkiego), w którym spod pras oficyny wyszło jedynie 10 druków  [8]. Dopiero od roku 1665 produkcja oficyny zaczęła pomału nabierać tępa, zaś lata osiemdziesiąte przyniosły jej wyraźny wzrost. Był to okres w którym drukowano m. in. dzieła Jana Kwiatkiewicza, Grzegorza Cnapiusa, Teofila Rutki czy Samuela Twardowskiego. Drukowano głownie pozycje o charakterze religijnym, a autorami byli zwłaszcza jezuici. Prócz tego typu literatury drukowano również pomoce szkolne oraz dzieła świeckie (prawnicze, historyczne, polityczne, medyczne), a także kalendarze. Pod względem językowym, można było zaobserwować lekką przewagę druków łacińskich nad polskimi [9] [10].

 

Roczne dzieje kościelne od ...

 

     Jednym z większych przedsięwzięć oficyny w Kaliszu, a największym samego Kwiatkiewicza było wytłoczenie w roku 1695 dzieła pod tytułem Roczne dzieie kościelne od Roku Pańskiego 1198 aż do lat naszych. Potężne liczące około 1000 stron filio dzieło było kontynuacją Annales ecclesiastici Baroniusza oraz Rocznych dziejów Piotra Skargi, a których pełny tytuł brzmi Roczne dzieie kościelne od narodzenia Pana y Boga naszego Iesusa Christusa wybrane z rocznych dziejów Cesara Baroniusza, kardynała[...] nazwanych Annales Ecclesiastici: te księgi zamykają w sobie dziesięć tomów, to iest, lat tysiąc [11] tłoczonych w Krakowie w oficynie Andrzeja Piotrkowczyka w roku 1603. Pieniądze w wysokości 2500 zł [12] na sfinansowanie tego przedsięwzięcia wyłożył biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski. Samo dzieło zaś, powstało w przeciągu 2 lat. W latach kolejnych Kwiatkiewicz kontynuował Roczne dzieje... i nie zaprzestał pracy nad nimi aż do swojej śmierci. Skutkiem jego prac było pośmiertne wytłoczenie pozycji pt. Suplement rocznych Dzieiów kościelnych...  bez oznaczonego miejsca wydania w roku 1706 [13].

 
Przypisy


[1] B. Natoński: Kwiatkiewicz Jan W: Polski Słownik Biograficzny T.16, Kubacz Franciszek - Legatowicz Ignacy Piotr, Wrocław: 1992, s. 351.


[2] Zob.: Piśmiennictwo staropolskie: hasła osobowe A-M, pod red. R.omana Pollaka, Warszawa: 1964, s. 435., S. Bednarski: Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego, Kraków: 2003, s. 196.

[3] B. Natoński:  Kwiatkiewicz ...,s. 351.


[4] Ibidem, s. 351.


[5] Jezuici Kalisz W: Drukarze dawnej Polski: od XV do XVII wieku. T. 3: Wielkopolska.Cz. 1, pod red. Alodii Kaweckiej – Gryczowej, Wielkopolska, Wrocław: 1977, s. 98 – 99.


[6] Ibidem, s. 99 – 100.


[7] Zob. : Ibidem, s. 100.


[8] Zob. : Ibidem, s. 102.


[9] Zob. : Ibidem, s. 102 – 103.


[10] Zob. : Ibidem, s. 102 – 104.


[11] Zob.:  [on-line]. [dostęp: 08-03-2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=52591, Zob.: [on-line]. [dostęp: 08-03-2013]. Dostępny w World Wide Web: http://www.piotrskarga.pl/nasz-patron,10144,1.html


[12]  1 zł = 30 groszy Zob.: R. Rybarski:  Skarb i pieniądz za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana Sobieskiego, Warszawa: 1939, s. 5 – 9. [on-line]. [dostęp: 08-03-2013]. Dostępny w World Wide Web: http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=10056&from=FBC W Krakowie w latach 1696 – 1700 ćwiertnia pszenicy kosztowała 405 gr (tj. 13,5 zł), łokieć płótna 6,91 gr, a 100 sztuk cegieł 434.8 gr (tj. ok. 14,5 zł). Natomiast w Lublinie w latach 1691 – 1700 korzec pszenicy kosztował 92,94 gr (tj około 3 zł), kopa jaj 52 grosze (tj. około 1,6 zł), 1 wół 1121.6 gr (tj.  około 37 zł)


[13] Jezuici Kalisz ..., s. 102., B. Natoński: Kwiatkiewicz ...,s. 351.

 

Słowniczek

 

Ćwiertnia –  „dawna pol. jednostka objętości (a pośrednio i masy) ciał sypkich, używana od XIV w.; podział i wartość ć. zależą od terenu i czasu; najpospolitsza ć. Krak. w XVIII wieku zawierała 36 garncy (ok. 136,1 dm3; 1 ć. Krak. Żyta = 101 kg, 1 ć. pszenicy = 107 kg.”

Folio –  „… format książki składającej się z arkuszy złożonych na pół…”

Korzec – „1) pierwotnie naczynie do przechowywania zboża; 2) jednostka objętości ciał sypkich; w Polsce średnio. 1 k. = 52 - 54 l; w XVIII w. – 120 - 125 l, w końcu XIX w. – 128 l; 3) jednostka masy w Prusach w XIX w., 1k. = ok.37,4 kg.

Łokieć – „1) jednostka długości określana długością ręki (zwykle stawu łokciowego do końca palca środk.); 1 ł. Miał zwykle 1/3 sążnia i dzielił się na 2 stopy; w Królestwie Pol. ł. nowopol. (od 1819) miał 576 mm, a ł ros. (od 1849) – 474 mm…”

Prepozyt – „1) w Kościele katol. Przewodniczący kapituły katedralnej; 2) tytuł proboszcza kolegiaty; 3) tytuł zastępujący przełożonego (np. opata, przeora) w niektórych zakonach.”.

 Bibliografia

 

  1. Bednarski S.: Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego. Kraków 2003.

  2. Drukarze dawnej Polski: od XV do XVII wieku. T. 3. cz. 1, Wielkopolska /pod red. Alodii Kaweckiej – Gryczowej. Wrocław 1977.

  3. Encyklopedia Gazety Wyborczej. T. 15, Prasa-rosiń. Warszawa 2005. (hasło – prepozyt).

  4. Encyklopedia powszechna PWN. Warszawa 1984. (hasło – łokieć, korzec, ćwiertnia).

  5. Natoński B.: Kwiatkiewicz Jan W: Słownik Biograficzny, T.16. Kubacz Franciszek - Legatowicz Ignacy Piotr. Wrocław 1992.

  6. R. Rybarski:  Skarb i pieniądz za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana Sobieskiego, Warszawa 1939.[on-line]. [dostęp: 08-03-2013]. Dostępny w World Wide Web: http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=10056&from=FBC
  7. Piśmiennictwo staropolskie: hasła osobowe A-M / pod red. Romana Pollaka. Warszawa 1964.

  8. Słownik Wyrazów obcych PWN. Warszawa: 1980. (hasło – folio).